Wprowadzenie
Obowiązek alimentacyjny w świadomości społecznej funkcjonuje często jako zobowiązanie „na całe życie” – zwłaszcza w relacji rodzic–dziecko.
Tymczasem polskie prawo przewiduje możliwość uchylenia obowiązku alimentacyjnego, jeżeli spełnione zostaną określone przesłanki.
W niniejszym artykule omawiam:
•kiedy i w jakich okolicznościach możliwe jest uchylenie obowiązku alimentacyjnego,
•jakie są przesłanki materialnoprawne i procesowe,
•jak wygląda praktyka sądowa w tego rodzaju sprawach,
•na co zwrócić uwagę przygotowując pozew o uchylenie alimentów.
Czym jest obowiązek alimentacyjny?
Zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, obowiązek alimentacyjny polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także wychowania, osobie uprawnionej, która nie jest w stanie samodzielnie zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb życiowych.
Zakres tego obowiązku jest uzależniony zarówno od potrzeb osoby uprawnionej, jak i możliwości majątkowych oraz zarobkowych osoby zobowiązanej.
Co istotne, obowiązek ten – choć bezterminowy w sensie formalnym – może wygasnąć w wyniku zmiany okoliczności.
Uchylenie alimentów na dziecko pełnoletnie
Najczęściej z praktycznego punktu widzenia pojawiają się pytania o możliwość uchylenia obowiązku alimentacyjnego na rzecz dziecka, które osiągnęło pełnoletność.
Należy wyraźnie zaznaczyć, że samo ukończenie 18 lat nie skutkuje automatycznym wygaśnięciem alimentów.
Podstawy uchylenia obowiązku alimentacyjnego
Zgodnie z art. 133 § 3 k.r.o.:
„Rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możliwości samodzielnego utrzymania się."
Z powyższego przepisu wynikają dwie zasadnicze przesłanki umożliwiające uchylenie obowiązku alimentacyjnego.
Nadmierny uszczerbek po stronie zobowiązanego – sytuacja, w której dalsze świadczenie alimentów stanowi nieproporcjonalne obciążenie finansowe dla rodzica.
Bierność dziecka w procesie usamodzielniania się – brak podjęcia pracy, celowe unikanie aktywności zawodowej, porzucenie nauki, nadużywanie pomocy rodzica.
Kiedy dziecko jest uznawane za samodzielne?
Sąd każdorazowo indywidualnie ocenia, czy dziecko jako osoba uprawniona osiągnęło już samodzielność ekonomiczną.
Kluczowe znaczenie mają:
•zakończenie edukacji,
•podjęcie zatrudnienia lub prowadzenie działalności gospodarczej,
•uzyskiwanie regularnych i wystarczających dochodów,
•zmiana sytuacji rodzinnej (np. zawarcie związku małżeńskiego).
Niekiedy dziecko nadal kontynuuje naukę, lecz jednocześnie pracuje i jest w stanie samodzielnie się utrzymać – w takiej sytuacji obowiązek alimentacyjny może zostać uchylony w całości lub w części.
Jak uchylić obowiązek alimentacyjny?
Aby uchylić obowiązek alimentacyjny, konieczne jest wszczęcie postępowania sądowego poprzez wniesienie pozwu o uchylenie obowiązku alimentacyjnego.
W pozwie należy między innymi wykazać:
•zmianę okoliczności od czasu ostatniego orzeczenia (np. usamodzielnienie się dziecka),
•aktualną sytuację materialną i osobistą obu stron,
•brak usprawiedliwionej potrzeby dalszego świadczenia alimentów.
Sąd, po przeprowadzeniu postępowania może:
•uchylić obowiązek alimentacyjny w całości,
•oddalić powództwo, jeżeli nadal istnieją podstawy do świadczenia alimentów.
Orzecznictwo i praktyka sądowa
W orzecznictwie sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego wielokrotnie podkreślano, że obowiązek alimentacyjny nie ma charakteru absolutnego i wieczystego.
Przykładowo:
„Rodzice, którzy z uwagi na niskie emerytury, tylko w skromnym zakresie zabezpieczają swoje materialne potrzeby, powinni zostać zwolnieni z ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego względem ich dorosłego dziecka, jeżeli mając wyuczony zawód, osiąga ono mierne wyniki w dalszej nauce”.
(Wyrok Sądu Najwyższego z dnia z dnia 10 grudnia 1998 oku, sygn. akt I CKN 1104/98).
„Jeżeli dorosłe dziecko ma wyuczony zawód i możliwość pracy oraz chce dalej kontynuować naukę, rodzice obowiązani są łożyć na jego utrzymanie w miarę swoich materialnych możliwości”.
(Wyrok Sądu Najwyższego z dnia z dnia 10 grudnia 1998 oku, sygn. akt I CKN 1104/98).
„Rodzice pełnoletniego dziecka, które kontynuuje naukę, obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem niego”.
(Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 1999 roku, sygn. akt II CKN 828/97).
„Nie ustaje obowiązek alimentacyjny rodziców wobec pełnoletniego dziecka, które w następstwie choroby nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie (art. 133 § 1 k.r.o.)”.
(Wyrok Sądu Najwyższego z dnia z dnia 3 marca 1999 roku, sygn. akt III CKN 1060/98).
Pamiętać należy, że każda sprawa wymaga jednak szczegółowej analizy konkretnego stanu faktycznego.
Podsumowanie – najważniejsze informacje
•Obowiązek alimentacyjny nie jest dożywotni – może zostać uchylony w razie zmiany okoliczności.
•Przesłanką do uchylenia alimentów jest usamodzielnienie się dziecka lub nadmierne obciążenie rodzica.
•Konieczne jest złożenie pozwu i wykazanie zasadności żądania w toku postępowania sądowego.
•Każda sprawa rozpatrywana jest indywidualnie – znaczenie mają konkretne fakty i dowody.
Potrzebujesz wsparcia w sprawie o uchylenie alimentów?
Świadczę pomoc prawną w sprawach z zakresu prawa rodzinnego, w tym w zakresie:
•analizy możliwości uchylenia alimentów,
•sporządzenia pozwu i pism w toku postępowania,
•reprezentacji przed sądem przez całe postępowanie.
Niniejszy artykuł nie stanowi porady prawnej.
Szczecin, dnia 17 września 2025 roku.
Adwokat Natalia Paraszczak – Skrzypczak
